Gayrimslimlerle yeni bir dnya Email: a.bulac@zaman.com.tr
Tm Yazlar


--------------------------------------------------------------------------------

slam dnyasnn nemli sorunlarndan biri gayrimslimlerdir. Tarihte slam devletleri gayrimslimleri "zmmi/millet" statsnde kabul ettiler. Farkl din ve mezheplerin bir arada yaamas bakmndan Mslman devletler, adalaryla mukayese edildiinde ok iyi idiler.

u veya bu aksaklklarla beraber yzyllarca devam eden sistem 19. yy.dan sonra bildiimiz sebeplerle bozuldu. Hem Mslmanlarn hem gayrimslimlerin huzuru ve istikrar yok oldu. 

Gayrimslimlerin urad ilk byk felaket zmmi/millet statsnden kp "aznlk (ekalliyet)" durumuna dmeleriydi. Aznlk, doas gerei, ounlua gre baz mahrumiyetlere katlanmak zorunda olan din veya etnik gruptur. 

kinci byk felaket, gayrimslimlerin Mslmanlarla gevek markaj bir sosyo-politik birlik kurarak kendilerini modern zamana uyarlayacaklarna, Mslman iktidar elitleriyle birlikte politik krle dp her birinin bamsz ulus devlet kurma hayaline kaplmalar, bylelikle kendilerini byk trajik maceralara srklemeleriydi. Balkanlar`da bamsz devletler kuruldu, ama Anadolu`da ve Ortadou`da kalan gayrimslimler buna muvaffak olamadlar; tenkil ve tehcir, kym ve mbadele gibi byk trajedilere maruz kaldlar. 

Gayrimslimlerin nc byk hatas, Osmanl yklr ve yeni siyas niteler teekkl ederken, ta Tanzimat`tan itibaren Batl devletlerin imparatorluk iindeki uzantlar; bir tr huzursuzluk ve istikrarszlk unsuru rol oynamalar, kendilerini Batllar nezdinde arasallatrmalardr. Bu hem Mslmanlarn onlara gvenlerinin sarslmasna sebep oldu hem de yeni kurulan laik rejimlerin onlar daha ok bask altna almalarna sebebiyet verdi. Anadolu`nun igali srasnda gayrimslimlerin hi de birer sadk millet veya teb`a gibi davranmadklar tarihen sabittir. 

Geen gemitir, hatalar tekrar etmek zorunda deiliz. Bugn yeni bir gndr. Dnya yeniden kurulurken bu dnyay biz gayrimslimlerle beraber kurmak zorundayz. Ermeniler, Yahudiler, Rumlar, Sryaniler, Maruniler, Kptiler vs. Arap lemi 300 milyon bir nfusa sahiptir. Trkiye ve ran` da eklersek 450 milyon eder. Bu blge yeralt ve yerst kaynaklar, geni alanlar itibaryla daha bir o kadar insan besler. Btn dnyadaki 15 milyon Yahudi, 8-10 milyon Ermeni, 2 milyon Sryani ve Anadolu`dan mbadele ile giden bilumum Rumlarn geri dndn dnsek bile blgenin nfusu 500 milyona bali olur. Bu topraklar hepimize yeter. htiyacmz olan ey zgrlk, hakkaniyet, adil piyasa ve ahlaki normlara dayal yeni sosyo-politik bir dzendir. 

Yakn tarihte yaanan travma dolaysyla bir gven sorunu olduu ak. Ancak can yakc bir gerek var: Mevcut politik kltr oulculua, bir arada yaamaya elverili deil. Bu blgenin gayrimslimleri bu blgenin insanlardr; biz onlarla bir arada yaayacaz. "Etnik ve din arndrmalar"; tenkil, tehcir, byk felaketler ve mbadele gibi trajediler hepimize retici olmal. "Aznlk", bu blgenin siyas kltrne yabancdr. 

1) Gayrimslimlerin, Mslman dnyann aleyhinde olmak zere Bat dnyasnn ierideki uzantlar roln oynuyormu gibi gzkmeleri bu gven bunalmnn en nemli sebebidir. 

2) Yahudiler ve Ermeniler, ulus devletlerle varlklarn ve kltrlerini devam ettiremezler. Bir grubun hegemonik pozisyonuna dayal kurulan her ulus devlet, dier btn din ve etnik gruplar aznlk durumuna drr. 

3) Yeni bir politik kltre ihtiyacmz var. Mevcut demokrasiyi dinlerin kaynaklaryla zenginletirebilir, derinletirebiliriz. 

4) Mslmanlar, Hristiyanlar ve Yahudiler kendi ma`ruf ve mnker telakkilerimiz erevesinde ahlaki bir dnya tasarlamal; zgrlk, adalet ve hakkaniyete dayal yeni bir sosyo-politik modelin imknlarn beraberce aratrmalyz. Bunun yolu, "muarefe"yle balayp "muahede"yle sonulanan "mzakereci siyaset"ten geer

